Phương pháp quan sát là phương pháp trong đó GV tổ chức cho HS sử dụng các giác quan để tri giác có mục đích đối với các đôí tượng trong tự nhiên và xã hội mà không có sự can thiệp vào các quá trình diễn biến của các hiện tượng hoặc sự vật đó.

1 Bản chất

Phương pháp quan sát là phương pháp trong đó GV tổ chức cho HS sử dụng các giác quan để tri giác có mục đích đối với các đôí tượng trong tự nhiên và xã hội mà không có sự can thiệp vào các quá trình diễn biến của các hiện tượng hoặc sự vật đó.

2. Quy trình thực hiện

Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát

Tuỳ theo nội dung học tập, GV sẽ chọn đối tượng quan sát phù hợp với trình độ HS và điều kiện địa phương.

Bước 2: Xác định mục đích quan sát.

Trong quá trình quan sát không phải lúc nào học sinh cũng rút ra được những đặc điểm của đối tượng. Vì vậy, với mỗi đối tượng, GV cần xác định mục đích của việc quan sát.

Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn HS quan sát.

- Có thể tổ chức cho HS quan sát cá nhân, quan sát theo nhóm hoặc cả lớp. Điều đó phụ thuộc vào số đồ dùng chuẩn bị được và năng lực quản lý của GV.

- Sử dụng những câu hỏi nhằm hướng dẫn học sinh:

+ Quan sát tổng thể rồi mới đi đến bộ phận, chi tiết.

+ Quan sát từ bên ngoài rồi mới đi vào bên trong.

+ So sánh với các đối tượng cùng loại (mà các em đã biết) để tìm ra những đặc điểm giống nhau và khác nhau.

Bước 4: Tổ chức cho HS báo cáo kết quả quan sát được về đối tượng.

3. Ưu điểm:

- HS được sử dụng phối hợp nhiều giác quan để tri giác sự vật, hiện tượng, hình thành được các biểu tượng, khái niệm cụ thể về hiện tượng

- Tạo hứng thú học tập, phát triển khả năng tập trung, chú ý, óc tò mò khám phá khoa học.

- Phát triển tư duy và nâng cao tính tự lực, tích cực của học sinh.

4. hạn chế

Không phải lúc nào cũng tìm được đối tượng quan sát phù hợp với nội dung học tập.

5. Một số lưu ý

- Đói với môn TN&XH đối tượng quan sát của HS không chỉ là tranh ảnh, mẫu vật, mô hình mà còn là khung cảnh gia đình, lớp học, cây cối, con người và một số sự vật, hiện tượng diễn ra hàng ngày trong tự nhiên và xã hội…Vì vậy GV có thể tổ chức cho HS quaqn sát ở trong lớp hay ngoài lớp( sân trường, vườn trường, các địa điểm xung quanh trường….) hay có thể đi xa hơn như công viên các vùng lân cận…

- GV nên sử dụng đối tượng quan sát như là nguồn thi thức để tổ chức cho HS tin hành các hoạt động học tập, từng bước phát hiện ra kiến thức mới.

- Để khắc phục việc Hs thường chỉ sử dụng thị giác để quan sát GV cần hướng dẫn các em huy động tối đa tất cả các giác quan để quan sát (trong trường hợp cụ thể). Như vậy, HS mới nhớ bài lâu và có những biểu tượng chính xác về các sự vật, hiện tượng.

6. Ví dụ minh hoạ

6.1. Lớp 1:

Quan sát bầu trời – Bài 31 (SGK môn tự nhiên và xã hội 1)

Bước 1: HS quan sát bầu trời

Bước 2: sau khi quan sát, HS nhận xét bầu trời tại thời điểm quan sát và biết mô tả bầu trời bằng vốn từ của mình.

Bước 3: GV tổ chức cho học sinh ra sân trường để các em quan sát bầu trời theo các câu hỏi gợi ý sau:

+ Nhìn lên bầu trời, các em có thấy những khoảng trời xanh và mặt trời không?

+ Trời hôm nay nhiều mây hay ít mây?

+ Những đám mây có màu gì? Chúng đứng yên hay chuyển động?

+ Em có thấy ánh nắng vàng chiếu xuống hoặc những giọt mưa rơi không?

+ Nhìn xung quanh, các em thấy sân trường, cây cối, mọi vật lúc này kho ráo hay ướt?

Bước 4: Tổ chức cho HS báo cáo kết quả quan sát và mô tả bầu trời.

6.2. Lớp 2

Quan sát quang cảnh cuộc sống xung quanh – Bài 22 (SGK môn tự nhiên và Xã hội 2)

Bước 1: HS quan sát tranh trang 46, 47 SGK

Bước 2: Sau khi quan sát, HS nhận xét được tranh diễn tả cuộc sống ở thành thị và kể tên được một số nghề của người dân nơi đây.

Bước 3: GV tổ chức cho HS quan sát tranh theo nhóm với các câu hỏi gợi ý sau:

+ Bức tranh ở trang 46, 47 diễn tả cuộc sống ở đâu? Vì sao em biết?

+ Kể tên nghề nghiệp của người dân nơi đây thể hiện qua các hình 2,3,4,5 trong bức tranh.

+ Em sống ở thành thị hay nông thôn, những nơi em sống thường làm nghề gì?

Bước 4: Tổ chức cho HS báo cáo kết quả quan sát.

6.3. Lớp 3

Quan sát lá cây – Bài 45 (SGK môn Tự nhiên và Xã hội 3)

Bước 1: HS quan sát là cây thật (do GV hoặc HS sưu tầm) hoặc các hình 1, 2, 3,  4 trang 86, 87 trong SGK.

Bước 2: Sau khi quan sát, HS nêu được đặc điểm chung về cấu tạo ngoài của lá cây.

Bước 3: Nhóm (4 – 6 HS) quan sát lá cây và hoàn thành bảng sau:

Bước 4: Đại diện các nhóm trình bày trước lớp kết quả thảơ luận của nhóm. GV kết luận: Lá cây có nhiều hình dạng và độ lớn khác nhau, thường có màu xanh lục, một số ít lá có màu đỏ hoặc vàng. Mỗi chiếc lá thường có cuống lá, phiến lá, trên chiếc lá có gân lá.  

(Nguồn: Bộ GD và ĐT)